Դրական /պոզիտիվ/ գնահատում:

Գնահատման բնույթը որոշող օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ գործոններ:

Ռ.Մադոյան, Լ.Առուշանյան

Երևան, հ.177 միջնակարգ դպրոց, Կրթության Ազգային Ինստիտուտ

 

Ա.Խնդիր

Գնահատման դրական ազդեցությունը ուսումնական գործընթացի վրա - մանկավարժության դժվարագույն խնդիրներից է: Դպրոցներում տիրող գնահատականի պաշտամունքը բերում է նրան, որ աշակերտները և ծնողները ցանկացած ճանապարհով ձգտում են ցանկալի նպատակի` բարձր գնահատականի, առաջին հերթին նվազագույն դիմադրության ուղով (դասերն անգիր սովորելով, արտագրելով և նույնիսկ այլ անձի միջամտությամբ): Դրությունը շտկելու համար անհրաժեշտ է վերացնել բոլոր բացասական գործոնների և տարբերակների գործողությունը.

1. Ապահովել գնահատականի օբյեկտիվությունը` բացառելով արտագրելու հնարավորությունը անհատական առաջադրանքների, խիստ հսկողության և առաջադրանքների կազմումն ու ստուգումը կողմնակի անշահախնդիր ուսուցիչներին հանձնարարելու հաշվին

2. Կազմել աշակերտներից տրամաբանական մտածողություն և ստեղծագործական մոտեցում պահանջող առաջադրանքներ:

3. Տալ գնահատմանը անընդատ և ուսուցանող բնույթ, դարձնել գնահատումը ուսումնական գործընթացի ամփոփիչի փոխարեն բաղադրիչ մաս:

4. Նկարած գնահատականի փոխարեն  աշակերտների և ծնողների գիտակցության մեջ ամրապնդել գիտելիքների և հմտությունների առաջնայնությունը:

 

Բ. Լուծումներ

Եթե վերջին խնդրի լուծումը չի սահմանափակվում միայն դպրոցի շրջանակներով և կապված է բազմաթիվ արտաքին գործոնների հետ (գիտելիքների արժողությունը հետագա կարյերայում, ԲՈՒՀ ընդունվելու տարբերակներ, հասարակության հանդուրժողականությունը բացասական երևույթների նկատմամբ, լրատվական հասքերի հագեցվածությունը ցածրորակ ու բացասական արտադրանքով և այլն), ապա առաջին երեքը մնում են դպրոցի իրազեկության սահմաններում և համապատասխան նպատակադրության դեպքում կարող են զգալի չափով լուծվել: Այդ նպատակով մեր կողմից կիրառվում են մասնավորապես հետևյալ միջոցները.

1. Դպրոցի տնօրինությունը վերջնական գնահատական դուրս բերելիս առավել արժևորում է համադպրոցական ստուգողական աշխատանքների գնահատականները: Այդ գրավորները անց են կացվում տնօրինության ներկայացուցիչների ներկայությամբ, իսկ տարբերակները կազմվում են համակարգչով, դպրոցում առկա հարցերի և առաջադրանքների ծավալուն բազայից: Եթե ուսուցիչը մտադիր է նշանակել կիսամյակային գնահատական մեկ միավորից ավել տարբերվող համադպրոցական ստուգողականի գնահատականից, ապա նա պետք է հիմնավորի այն մանկխորհին:

Ի տարբերություն Պ.Էշտոնի արդյունավետ աշխատանքի պարամետրերի, որոնք ներառում են ուսուցչի կողմից իր աշխատանքի կարևորության գիտակցումը, նրա պատրաստվածությունը պատասխանատու լինել աշակերտի հաջողությունների համար, դասավանդումից և աշակերտների հետ շփումից հրճվանք զգալը (տես օրինակ Д.Клустер, П.Блум, Перемена, 1, том 9, 2008), մենք համարում ենք ուսուցչին երկնային մարդ, որի համար անձնական շահերը առաջնային են, և հույս չկապելով սուբյեկտիվ գործոնների հետ փորձում ենք օբյեկտիվորեն բացառել ոչ օբյեկտիվ գնահատման հնարավորությունը:

2. Ուսուցչի արհեստավարժությունը առաջնային նշանակություն ունի գնահատվող առաջադրանքի ճիշտ կազմման համար, որը պետք է համապատասխանի գնահատման նպատակին: Գնահատման դրական ազդեցությունը մենք տեսնում ենք նրանում, որ աշխատանքի օբյեկտիվ գնահատումը խթանի աշակերտների ձգտմանը առավել որակյալ արդյունքի: Կարևոր է, որ աշակերտը ինքը կարողանա գիտակցի սեփական կարողությունները և մակարդակը: Իրականում կիռարվող մոտեցումներից կարող ենք նշել հետևյալները.

      Հաջորդ դասին նախատեսվող գրավոր աշխատանքի սանդղակների (ռուբրիկների) կազմում. աշակերտները հնարավորություն են ստանում նպատակաուղղված պատրաստվել ստուգողականի, օգտագործվում է օրինակ աշակերտների կողմից ֆիզիկայի տեսական հարցերի յուրացման ստուգման համար: Աշխատանքի հետագա  ինքնագնահատումը օգնում է աշակերտներին հասկանալ սեփական բացթողումները:

      Ըստ բարդության տարբերակված տարբեր գնահատականների համապատասխանող առաջադրանքներ: Աշակերտի կողմից աշխատանքի բարդության ընտրությունը թույլ է տալիս նրան անձամբ գնահատել սեփական պատրաստվածության աստիճանը, առաջացնում է ձգտում հաջորդ գրավորին հաղթահարել ավելի բարդ առաջադրանք (ֆիզիկայի և մաթեմատիկայի խնդիրների լուծում):

3. Գնահատման դրական ազդեցության անհրաժեշտությունը այսօր Հայաստանում գիտակցում են ոչ միայն առաջատար ուսուցիչները, այլ նաև նախարարության աշխատակիցները: Նոր ուսումնական տարվանից նախատեսվում է գնահատման անցում նոր ձևի, որը ենթադրում է երկու տեսակի գնահատում` թվային  և ուսուցանող: Առաջինի հիման վրա դուրս է բերվելու վերջնական գնահատականը, երկրորդ տեսակը չի նախատեսում թվային գնահատական, այն պետք է ունենա անընդհատ և ուսուցանող բնույթ, օգնի աշակերտին հասկանալ և շտկել բացթողումները: Ուսուցանող տարբերակով գնահատվում են բանավոր, գրավոր, տնային և գործնական աշխատանքները: Վերջնական ձևը առայժմ պարզ չէ: Թիվ 177 դպրացը, որպես ԿԱԻ փորձարարական հարթակ, մասնակցում է այդ մշակումներին, ուսուցիչներին առաջարկված է ինքնուրույն գտնել օպտիմալ տարբերակը: Չանդրադառնալով նրբություններին կարող ենք նշել մեր մշակումների հետևյալ ամենահիշարժան տարբերակները.

      Դասարանային մատյանում առանձնացվում է ուսուցանող գնահատման բաժինը, որտեղ ըստ առարկաների ուսուցիչները գրանցում են դիտարկումները և աշակերտների աշխաատանքների բովոնդակային գնահատումները:

      Աշակերտի առարկայական միասնական օրագիր-տետրի օգտագործում, որում կկատարվեն գրավոր, տնային, դասարանային և ստուգողական աշխատանքները, կգրանցվեն ուսուցչի ընթացիկ դիտարկումները և բանավոր պատասխանների ու գործնական աշխատանքների գնահատականները:

      Աշակերտի թղթապանակի վարում:

      Աշակերտի աշխատանքի գնահատման համակարգչային մատյանի վարում, որտեղ կկատարվեն բոլոր վերոնշյալ դիտարկումները և գնահատականները:

Գ. Վերլուծություն

Փորձարկման արաջին չորս ամիսները ցույց տվեցին, որ արդյունքը կախված է ոչ այնքան ձևից, ինչքան ուսուցչի արհեստավարժությունից և բարեխղճությունից: Նման աշխատանքը պահանջում է ուսուցչից հսկայական ջանք և ժամանակ կապված ամենօրյա անհատական դիտարկումների, գնահատումների և գրանցումների անհրաժեշտության հետ: Նշենք, որ ուսուցիչների մեծ մասը նման աշխատանքի սովոր և պատրաստ չեն, չնայաց ակնհայտ է, որ որակյալ ուսուցումը պահանջում է յուրաքանչյուր աշակերտի հանդեպ մշտական ուշադրություն, նրա յուրահատկությունների հաշվառում դասի նախապատրաստման, անցկացման և գնահատման ժամանակ: Գործնական առումով առավել կիրառելի են թվում միասնական օրագիր-տետրը և համակարգչային մատյանը: Արաջին դեպքում տետրը միշտ աշակերտի ձեռքին է, հասանելի է ծնողներին, տեսանելի ցուցադրում է և' աշխատանքը, և' ուսուցչի մեկնաբանությունը, նրանով հեշտ համադրվում են բանավոր պատասխանները և գրավոր աշխատանքները, երևում է ուսումնական գործընթացի դինամիկան: Համակարգչային մատյանը փաստացի տվյալների բազա է, որտեղ հավաքված են աշակերտի վերաբերյալ բոլոր տեղեկությունները, ներառյալ նրա գնահատականները (այդ թվում նաև ուսուցանող) և բնութագրերը: Ինտերնետով և դպրոցական ցանցով կոդավորված մուտքը թույլ է տալիս և' աշակերտներին, և' ծնողներն տեղյակ լինել աշակերտի ուսումնական գործերից, նրա աշխատանքների արդյունքներից: Նման մատյանը նաև հնարավորություն է տալիս ուսուցիչներին անհատական և խմբային արդյունքների օպերատիվ վերլուծության մեծ հնարավորություններ:

Բոլոր թվարկված ձևերն ունեն մեկ ընդհանուր թերություն` նրանք չեն պահանջում աշակերտի ակտիվ մասնակցությունը, գնահատման դրական բնույթը կախված է նրանից, թե կցանկանա արդյոք աշակերտը իրքը վերլուծի սեփական աշխատանքը կամ ուսուցչի գնահատականը: Որպես կանոն նա չի անում այդ, սահմանափակվելով սև-սպիտակ գնահատականով` բավարարված է վաստակած գնահատականով, թե ոչ: Առավելևս, որ տարեկան գնահատականը դուրս է բերվում ավանդական միջին թվաբանականով: Մեծ հույսեր են կապվում աշակերտի թղթապանակի հետ, որը թվում է որակապես տարբերվող սովորական թվային գնահատումներից: Բայց այն տեսքով, որով մենք այսօր պատկերացնում ենք թղթապանակը, նա լինելու է նույնպես անարդյունավետ: Որպես կանոն թղթապանակը դա աշակերտի բոլոր որևիցե արժեքավոր աշխատանքների հավաքածու է, ուր տարվա վերջի ավելացվում են ուսուցիչների կարծիք-բնութագրերը: Ում է հարկավոր նման թղթապանակը: Առավելապես կողմնակիների համար` որպես աշակերտի հաջողությունների ցուցադրում (տոնական շքերթի նման): Ինչպես նրանով կատարել աշակերտի գնահատումը, երբ պիտի ուսուցիչը ընթերցի այն` ստուգողականից առաջ, կամ դասի նախապատրաստվելիս: Անհեթեթություն: Այն հարկավոր չե նաև աշակերտին, որը լավ հիշում է սեփական աշխատանքները և ինչպես է նրանք կատարել: Նման թղթապանակի դերը վերածվում է ուսուցչի կողմից նշանակված վերջնական գնահատման հիմնավորմանը:

Թղթապանակ կազմելու նոր մոտեցում է ցուցադրված Լ.Յորենսենի և Ս.Հանսենի աշխատանքում (Перемена, т.5, 4, 2004, стр.5-11): Մասեյի Համալսարանի (Նոր Զելանդիա) բարձրագույն կրթությամբ հենքով Մանկավարժական քոլեջում նրանք, խնդիր ունենալով նախապատրաստել տրամաբանող ուսուցիչներ տարվա սկզբին տվել են ուսանողներին կողմնորոշիչներ` ամփոփիչ թղթապանակ կազմելու համար: Բնական է, կողմնորոշիչները կազմած էին այնպես, որ բովանդակությունը արտահայտեր նրանց սեփական հայացքները, հմտությունները, գիտելիքները, գնահատման կարողությունըՈւս.տարվա ընթացքում նրանք ակտիվ աշխատում էին, ապահովելով թղթապանակի որակյալ լրացումը, ինչին էլ ձգտում էին հեղինակները: Նման մոտեցումը ընդունելի է նաև ավագ և նույնիսկ միջին դպրոցի համար:

 

Դ. Հնարավոր տարբերակները

Հնարավոր է հասնել ուսումնական գործընթացի վրա գնահատման դրական ազդեցությանը, եթե դիտարկենք թղթապանակը ոչ թե որպես գնահատում, այլ որպես առաջադրանքի նոր ձև: Տարվասկզբին աշակերտները կստանան այն կազմելու կողմնորոշիչներ, իսկ ուսումնական տարին նվիրված կլինի նրա բովանդակային ապահովմանը: Աշխատանքի արդյունքների ամփոփումը (այսինքը տարեկան գնահատականի նշանակումը) կարելի է կատարել վերջին դասին, անցկացնելով թղթապանակի ներկայացում: Ակնհայտ է, որ թղթապանակը լինելու է առարկայական, իսկ նրա բովանդակությունը պետք է արտահայտի աշակերտի աշխատանքը, ձեռք բերած հմտությունները և գիտելիքները: Անհրաժեշտ է նաև նախատեսել նրանում թղթապանակի նկարագրություն և գնահատում, ինչը շատ կարևոր է աշակերտների մոտ կշռադատման կարողության զարգացման համար: Պետք է գնահատել հագեցվածությունը (ըստ թեմաների և ձևերի), հաջորդականությունը, բովանդակությունը (ներառված նյութերի որակը), ինքնագնահատումը (կշռադատումը):

Առավել պարզության համար մենք փորձեցինք կազմել և ներկայացնել մեր առարկայի` ֆիզիկայի 10-րդ դասարանի թղթապանակի կողմորոշիչները և գնահատման չափանիշները (թղթապանակի սանդղակները)

 

                               

 

 

կողմորոշիչներ

 

գնահատման չափանիշներ

նշումներ

1

Աշակերտի սեփական տարեկան աշխատանքի պլանավորում

առարկայի կարևորության գնահատում այլ առարկաների շարքում

սեփական կարողությունների գնահատում

սպասվող (պլանավորվող) արդյունքները

սեփական կարողությունների գնահատման իրականություն

        պլանավորման սթափ մաքսիմալություն

Կազմվում է տարվա սկզբին կողմնորոշիչների քքնարկումից հետո

2.

Առարկայի յուրացում

թեստային աշխատանքների դրական արդյունքներ

ստուգողական աշխատանքների կատարում

բանավոր հարցումների դրական գնահատականներ

Ըստ ներկայացված աշխատանքների արդյունքների:

Առավել արժևորվում են բաժինների ամփոփիչ աշխատանքները

Ընտրվում են աշակերտի կողմից սեփական ստուգողականներից` մեկական ամեն բաժնից

3

Տրամաբանական մտածողության զարգացում, ֆիզիկայի խնդիրների հասկացում և լուծում

ֆիզկայի օլիմպիադայի հաջողություններ

ֆիզկայի խնդիրների մշակում

ֆիզիկայի տարբեր բարդության խնդիրների լուծում

Ըստ աշակերտի կողմից լուծված խնդիրների բարդության

Առավել շնորհալի աշակերտների համար ստեղծել հնարավորություններ սեփական կարողությունները դրսևորելու համար` օլիմպիադաների, մրցումների, կամ տարբերակված բարդություններով ստուգողականներ անցկացնելով

4

Կենցաղում և բնությունում դիտարկվող երևույթների ֆիզիկական մեկնաբանում

դիտարկվող երևույթների հետազոտում և մեկնաբանում

ռեֆերատներ տրված թեմայով

ըստ աշխատանքի ինքնուրույնության և վերկուծության խորության

Պետք է առաջարկվեն հետազոտության և ռեֆերատների թեմաներ: Աշակերտը իրազեկ է ընտրել թեմա առաջարկված ցանկից դուրս

5

Ֆիկայի փորձերի իրականացման և արդյունքների ճիշտ մեկնաբանման հմտությունների զարգացում

աշակերտի կողմից ֆիզիկական փորձի մշակում և կատարում

Տիպային լաբորատոր աշխատանքների կատարում

Ըստ փորձի անցկացման ինքնուրույնության և հմտությունների առկայության

Աշխատանքները պետք է կատարվեն դասարանի ներկայությամբ

6

Աշակերտի տարեկան աշխատանքի վերլուծություն (ինքնագնահատում)

Սեփական աշխատանքի գնահատման օբյեկտիվություն

Տարեսկզբին պլանավորված արդյունքների ինքնագնահատման համապատասխանությունը

Ըստ ինքնագնահատման օբյեկտիվության

 

7

Ուսուցչի կողմից աշակերտի տարեկան աշխատանքի բնութագիր

Աշխատանքի բնութագիրը պետք է պատկերացում տա աշակերտի տարեկան աշխատանքի բոլոր կողմերի մասին

 

 

 

Կախված տվյալ դպրոցում ֆիզիկայի դասավանդման դրվածքից ուսուցիչը ինքը կարող է կազմել կողմորոշիչները, իսկ տարվա ընթացքում աջակցի աշակերտին նրանց հասնելուն: Նման թղթապանակի արժողությունը պայմանավորված է նրա` որպես տարեկան գնահատականը որոշող հիմնական գործոնի կարգվիճակով, այն առավել կբարձրանա, եթե թղթապանակի ներկայացումը անցկացվի մասնագիտական հանձնաժողովի ներկայությամբ:

Նման թղթապանակը ունի շատ կարևոր առավելություն ավանդական հավասարաչափ մոտեցման նկատմամբ: Առարկայի կարևորության և սեփական կարողության գնահատումը թույլ կտա աշակերտին ուսուցչի հետ միասին ճիշտ պլանավորել տարվա աշխատանքը, նախորոք որոշել` ինչպես լրացնել թղթապանակը և ինչ տեսակի նյութեր կգերակայեն նրանում: Օրինակ, թույլ աշակերտի մոտ, որի համար ֆիզիկան երկրորդական առարկա է, հիմնականը կլինեն տարբեր ռեֆերատներ, որոնք կցուցադրեն ֆիզիկայի օրենքների հասկացությունը և կենցաղում ու բնության մեյ դիտարկվող երևույթների ճիշտ ֆիզիկական մեկնաբանումը: Ուժեղ աշակերտները զարգացած տրամաբանական մտածողությամբ կարող են կենտրոնանալ բարդ խնդիրների լուծման, ֆիզիկական փորձերի և չափումների կատարման վրա:

Ակնհայտ է, որ թղթապանակի բաղադրիչներից պետք է լինեն աշակերտի լավագույն գրավոր աշխատանքները: Այսօր դպրոցում նրանք ունեն առնվազն երեք ֆիզիկայի տետր` ստուգողական, տնային և լաբորատոր աշխատանքների համար: Բացի այդ, կա նաև օրագիր, որտեղ գրանցվում են գնահատականները և հաջորդ օրվա առաջադրանքները: Դասարանում աշակերտին անհրաժեշտ են տեղեկատվական նյութեր, դասագիրք, խնդրագիրք: Դա միայն մի առարկյից, իսկ օրական նրանք կարող են լինել վեցը: Գրքերի և տետրերի նման բազմությունը ստեղծում է աշակերտի և ուսուցչի համար լուրջ լուրջ կազմակերպչական և նույնիսկ ֆիզիկական դժվարություններ, որոնք հաճախակի բերում են հակառակ ծայրահեղության` որոշ աշակերտները բերում են դպրոց մեկ-երկու տետր բոլոր առարկաների համար: Կարծում ենք ժամանակն է առավելագույնս պարզեցնել ուսումնական գործընթացի տեխնոլոգիան: Դպրոցում գնահատման նոր ձևերի ներդնման փորձը (տես հոդվածի Գ բաժինը) առարկայական միասնական օրագիր տետրի արդյունավետությունը: Նախատեսվում է յուրաքանչյուր առարկայից մշակել միասնական ընդհանուր տետր հետևյալ բաժինների պարունակությամբ.

1. Դասընթածի մանրամասն ծրագիր թեմատիկ ժամաբաշխումով:

2. Տվյալ առարկայի ուսման պետական չափորաշիչները:

3. Պարտադիր ուսումնական միջոցարումների օրացուցային պլան (օրինակ թեմատիկ թեստերի հանձնման ժամկետները):

4. Թխթապանակ կազմելու կողմորոշիչները:

5. Պարտադիր աշխատանքների ցուցակ (կարելի է նկարագրություններով, օրինակ լաբորատոր աշխատանքների):

6. Առարկայական տեղեկատվական նյութեր:

7. Մաքուր էջեր տնային, դասարանային, ընթացիկ (ուսուցանող) և ամփոփիչ (գնահատվող) ստուգողական աշխատանքների համար:

8. Մաքուր էջեր չնախատեսված աշխատանքների համար (օրինակ ռաֆերատներ, բարդ խնդիրների սեփական մշակումներ):

9. Ընթացիկ բանավոր պատասխանների գնահատականներ:

10.        Լաբորատոր աշխատանքների կատարումներ (կարելի է համատեղել 3-րդ կետի հետ):

11.        Թղթապանակի առանձին բաժիններ (օրինակ թղթապանակի նյութերի ցուցակ, թիվ 1 կողմորոշիչը):

12.        Ուսուցչի կողմից աշակերտի տարեկան աշխատանքի բնութագիրը:

Նման տետրի ընդհանուր ծավալը չի գերազանցի 80-90 էջը, ինչը լիովին ընդունելի է: Կարելի է նույնիսկ համատեղել այդ տետրը թղթապանակի հետ: Քանի որ լավագույն աշխատանքները պետք է ներառվեն թղթապանակում, ապա աշակերտը կարող է միայն ցուցակում նշել ուշադրությանը արժանի աշխատանքները: Նման մոտեցմամբ մեթոդմիավորումը թղթապանակի կողմորոշիչները կազմելիս միաժամանակ կնախատեսի միասնական տետրում հապապատասխան բաժիններ (օրինակ տրված թեմայով ռեֆերատների համար): Հարկ կլինի նախատեսել չնախատեսված նյութերի բաժին (օրինակ` ծրար պատվոգրերի, վկայականների, բնութագրերի համար): Բնականաբար, վերջին էջը պետք է հատկացվի թղթապանակի ներկայացումը գնահատող մասնագիտական հանձնաժողովի եզրակացության համար:

Ե. Մտավախությունները

Թերահավատները և ավանդապաշտները կարող են հակաճառել, որ նման տարբերակը կբերի չհիմնավորված տարեկան գնահատականի, որը չի արտապատկերում աշակերտի տարեկան աշխատանքը: Թվում է շատ հեշտ է նշանակել ներկայացման ժամանակ ձգված գնահատական: Բայց նախ նշենք, որ  այսօր ել նշանակում են ձգված գնահատականներ, բավական է մատյանում հետին թվով դնել մեկ-երկու բարձր գնատական, օրինակ բանավոր պատասխանների համար, ինչը գրեթե անհսկելի է և ինչի հետ հաճախակի ենք առնչվում, ապա տարեկան գնահատականը կբարձրանա մեկ և նույնիսկ երկու միավորով: Ինչպես նաև թղթապանակը բացառում է կեղծ գնահատականների հնարավորությունը: Բոլոր աշխատանքները կատարվում են միասնական տետրում ամսաթվային հերթականությամբ, առանց բացթողնված էջերի և վավերացվում են ուսուցչի կողմից, նույն ձև ամսաթվային հերթականությամբ ուսուցիչը կգրանցի բանավոր պատասխանների գնահատականները (ցանկալի է մեկնաբանութուններով): Վերջապես թղթապանակը ինքը հանդիսանում է աշակերտի տարվա աշխատանքը արտապատկերող և պահպանվող փաստաթուղթ: Չե որ թղթապանակի ներկայացումը դա քննություն չէ, երբ կարելի է քաշել հեշտ հարցատոմս և արժանանալ բարձր գնահատականի, այն աշակերտի կողմից իր տարեկան աշխատանքի ներկայացում, մեկնաբանություն և ինքնագնահատում է:

Զ. Ամփոփում

Կլինի նման տարբերակը արդյունավետ: Այն առայժմ պլանավորման փուլում է, նրա փորձարկումը դպրոցում կմեկնարկի 2008 թվականի սեպտեմբերից: Կարծում ենք, արդյունքը կախված կլինի կատարողներից, նրանց ինքնուրույնությունից, արհեստավարժությունից, բարեխղճությունից, ստեղծագործական մոտեցումից և շփման կարողությունից: Դասավանդումը դպրոցում և' արհեստ է, և' ստեղծագործություն. միայն ստեղծագործական մոտեցման, բարձր մասնագիտական գիտելիքների ու հմտությունների տիրապետման և բացարձակ պատասխանատվության զգացումի համադրման դեպքում կարելի է հասնել որակյալ արդյունքի: